Ο τακτικός μαστολογικός έλεγχος από σχετικά μικρή ηλικία είναι εξαιρετικά σημαντικός στην πρόληψη του καρκίνου του μαστού, είναι καταλυτικός στην πρώιμη διάγνωση νέων κρουσμάτων καρκίνου σε ένα πληθυσμό άρα επομένως και στη μείωση των θανάτων, που προκαλούνται από τη νόσο.
Ο καρκίνος του μαστού είναι ο συχνότερος κακοήθης όγκος στις γυναίκες και εμφανίζεται περίπου σε 1 στις 8 Ελληνίδες. Υπολογίζεται ότι στη χώρα μας κάθε χρόνο προσβάλλονται από καρκίνο του μαστού περίπου 4500 γυναίκες και χάνουν τη ζωή τους περίπου 1500 από τη νόσο αυτή. Η πιθανότητα προσβολής από καρκίνο του μαστού αυξάνεται όσο μεγαλώνει μια γυναίκα μέχρι την ηλικία των 75 ετών και μετά αρχίζει να μειώνεται. Παρ` ότι όμως είναι πιο σπάνιος στις νέες γυναίκες, είναι πιο επιθετικός από ότι στις ηλικιωμένες, αποτελώντας τη συχνότερη αιτία θανάτου στις ηλικίες 35-45 ετών. Μπορεί να εμφανισθεί και σε άνδρες, αλλά είναι πολύ σπάνιος (1% σε σχέση με τη συχνότητά του στις γυναίκες).
Παράγοντες Κινδύνου
Φύλο. Ο καρκίνος του μαστού μπορεί να εμφανισθεί τόσο στούς άνδρες όσο και στις γυναίκες, όμως είναι πολύ πιο συχνός στις γυναίκες λόγω της κυκλικής επίδρασης των ορμονών τους στη διάρκεια της ζωής τους και την έμμηνο ρύση.
Ηλικία. Οι πιθανότητες να αναπτυχθεί καρκίνος του μαστού αυξάνονται με την ηλικία. Μέχρι την ηλικία των 40 ετών 1 στις 217 γυναίκες θα αναπτύξει καρκίνο του μαστού, μέχρι την ηλικία των 60, 1 στις 24, μέχρι την ηλικία των 80 ετων, 1 στις 10, ενώ 1 στις 8 γυναίκες θα αναπτύξει στη διάρκεια της ζωής της καρκίνο του μαστού.
Προυπάρχων καρκίνος μαστού. Εάν υπήρξε καρκίνος του μαστού στον ένα μαστό, εμφανίζουν 1% περίπου μεγαλύτερη πιθανότητα ανά έτος, να αναπτύξουν νέο καρκίνο στον άλλο μαστό ή στον θεραπευμένο. Ορισμένες καλοήθεις παθήσεις του μαστού, επίσης, συνδέονται με έναν ελαφρώς αυξημένο κίνδυνο.
Οικογενειακό ιστορικό. Οι γυναίκες που έχουν μια μητέρα, αδελφή ή κόρη με καρκίνο του μαστού ή των ωοθηκών ή και των δύο, ή ακόμα και ένα πατέρα ή αδελφό με καρκίνο του μαστού, έχουν σχεδόν διπλάσιες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού. Η ύπαρξη 2 συγγενών πρώτου βαθμού πενταπλασιάζει την πιθανότητα για ανάπτυξη καρκίνου του μαστού.
Γεννετική προδιάθεση. Μεταλλάξεις γονιδίων ειδικά BRCA1 ή BRCA2, οδηγούν σε μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού, καθώς και των ωοθηκών και άλλων μορφών καρκίνου. Εάν ο καρκίνος του μαστού εκδηλώθηκε πριν την εμμηνόπαυση, εάν εμφανίσθηκε και στους δύο μαστούς ή εάν εκτός από καρκίνο του μαστού ανέπτυξε και καρκίνο των ωοθηκών, υπάρχει αυξημένη πιθανότητα ο καρκίνος να είναι αποτέλεσμα γεννετικής μετάλλαξης του BRCA1 ή του BRCA2 γονιδίου, που μεταδόθηκε από τον γονέα ή αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης άλλων γονιδίων.
Πυκνό μαστικό ιστό. Οι γυναίκες με πυκνό μαστικό ιστό και έντονη ινοκυστική μαστοπάθεια όπως φαίνεται σε μια μαστογραφία, αντιμετωπίζουν διπλάσιο κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού.
Το υπερβολικό βάρος. Όσο περισσότερο ζυγίζουν οι γυναίκες από το κανονικό για την ηλικία και το ύψος τους βάρος, τόσο αυξάνει ο κίνδυνος καρκίνου του μαστού – ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση- και ιδιαίτερα αν το βάρος αποκτήθηκε ως ενήλικας.
Ορμόνες. Η μακροχρόνια έκθεση του οργανισμού μιας γυναίκας στις ωοθηκικές ορμόνες, επηρεάζει τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού. Εάν η περίοδος ξεκινήσει πολύ νωρίς (8-11) και τελειώσει πολύ αργά (51-55), αν η γυναίκα δεν μείνει έγκυος, ή το πρώτο της παιδί το γέννησε σε προχωρημένη ηλικία (>35), η έκθεση στα οιστρογόνα είναι μεγαλύτερη και ο κίνδυνος για καρκίνο του μαστου επίσης μεγαλύτερος. Η λήψη υποκατάστατων ορμονών μετά την εμμηνόπαυση αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού. Γι αυτό και στη θεραπεία του καρκίνου του μαστού βασικό φάρμακο θεωρούνται τα αντι-οιστρογόνα.
Αλκοόλ. Το κρασί, η μπύρα και τα δυνατά οινοπνευματώδη ποτά, αυξάνουν τη συγκέντρωση των οιστρογόνων στο αίμα και οτιδήποτε αυξάνει τη μακροχρόνια έκθεση στα οιστρογόνα, αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Σε μεγάλη Αμερικανική μελέτη, που ασχολήθηκε με την κατανάλωση, διαπίστωσε 30% αύξηση στους θανάτους από καρκίνο του μαστού μεταξύ των γυναικών που έπιναν τουλάχιστον ένα ποτό την ημέρα.
Φυλή. Οι λευκές γυναίκες έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού από ότι οι άλλες φυλές, αλλά οι μαύρες γυναίκες είναι πιο πιθανό να πεθάνουν από τη νόσο.
Προστατευτικοί Παράγοντες
Ειδική Δίαιτα πλούσια σε φρούτα και λαχανικά και χαμηλής περιεκτικότητας σε κορεσμένα λίπη.
Βιταμίνη Α. Παίζει σημαντικό προστατευτικό ρόλο στον καρκίνο του μαστού, καθώς συμβάλει στην προστασία της μεμβράνης των κυττάρων, από τις επιβλαβείς δράσεις των ελεύθερων ριζών στο σώμα.
Τακτική σωματική άσκηση. Η αυξημένη σωματική δραστηριότητα, ακόμα και όταν αρχίσει αργότερα, μειώνει τον συνολικό κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού τουλάχιστον κατά 10%. Το μόνο που χρειάζεται είναι η μέτρια άσκηση, όπως 30 λεπτά με τα πόδια πέντε ημέρες την εβδομάδα, προκειμένου να υπάρξει αυτό το προστατευτικό αποτέλεσμα.
Τακτικός μαστολογικός έλεγχος.
Ο προληπτικός έλεγχος του μαστού καθορίζεται ανάλογα με την ηλικία, το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό της κάθε γυναίκας.
Στις γυναίκες χωρίς βεβαρημένο οικογενειακό ιστορικό, ο έλεγχος ξεκινά συνήθως στην ηλικία των 20 ετών και έως τα 30 συστήνεται μηνιαία αυτοεξέταση και ετήσια κλινική εξέταση από ειδικό ιατρό.
Από τα 30 έως τα 40 συστήνεται ετήσια κλινική εξέταση από μαστολόγο και υπερηχογράφημα μαστών, ενώ περίπου στο 37-38ο έτος συστήνεται επιπρόσθετα η διενέργεια μιας μαστογραφίας αναφοράς, κυρίως για σύγκριση με τις επόμενες, που θα ακολουθήσουν.
Ο βασικός προληπτικός έλεγχος ξεκινάει από τα 40 έως τα 75 έτη και στις ηλικίες αυτές συστήνεται συνήθως ετήσια ψηφιακή μαστογραφία μαζί με υπερηχογράφημα μαστών και κλινική εξέταση από γυναικολόγο ή ειδικό μαστολόγο.
Μετά τα 75 έτη ανάλογα με το ατομικό, οικογενειακό ιστορικό και τη μορφολογία των μαστών ο μαστολόγος καθορίζει τη συχνότητα του προληπτικού ελέγχου και τι είδους εξετάσεις θα περιλαμβάνει. Σύμφωνα με τα νεότερα δεδομένα και τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, ο ετήσιος μαστογραφικός έλεγχος σταματά στην ηλικία των 75 ετών. Από εκεί και πάνω συνιστάται ανά 2ετία και ανάλογα με τις συνυπάρχουσες νόσους, το προσδόκιμο επιβίωσης και την κρίση του θεράποντος ιατρού.
Συνοπτικά, οι επίσημες διεθνείς οδηγίες για γυναίκες με ελεύθερο οικογενειακό και ατομικό ιστορικό είναι οι εξής:
- 20-30 έτη: Ετήσια κλινική εξέταση
- 30-40 έτη: Ετήσια κλινική εξέταση με υπερηχογράφημα*
- *~37-38ο έτος: Ψηφιακή μαστογραφία αναφοράς
- 40-75 έτη: Ετήσια ψηφιακή μαστογραφία με υπερηχογράφημα μαστών και κλινική εξέτασηαπο ειδικό ιατρό
- >75 έτη: Έλεγχος περίπου ανά διετία κατά πάσα πιθανότητα με μαστογραφία και υπερηχογράφημα μαστών.
Εφόσον προκύψει κάποιο εύρημα κατά τη διάρκεια του προληπτικού ελέγχου, τότε ο κλινικός ιατρός καθοδηγεί την εξεταζόμενη αναλόγως.
Για τις γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού, ο προληπτικός έλεγχος ξεκινάει νωρίτερα, πάντα με την καθοδήγηση του ειδικού κλινικού ιατρού. Όταν μάλιστα είναι ιδιαίτερα επιβαρυμένο και είναι πιθανή η εμφάνιση κληρονομούμενου καρκίνου του μαστού και των ωοθηκών, τότε συστήνεται εντατικός έλεγχος από νεαρότερη ηλικία, καθώς και γονιδιακός έλεγχος για τυχόν μετάλλαξη κυρίως των γονιδίων BRCA1/BRCA2.
Πάντα όμως παράλληλα με τις τακτικές εξετάσεις πρέπει να τονίσουμε την μεγάλη αξία της μηνιαίας αυτοεξέτασης, η οποία αν και δεν υποκαθιστά τον ιατρικό έλεγχο συμβάλλει σημαντικά στην έγκαιρη διάγνωση.
Χρειάζεται μαστολογικός έλεγχος σε νεαρές ηλικίες?
Σε νεαρές ηλικίες, από την εφηβεία και έως περίπου στα 35 έτη, ο μαστός υπόκειται σε σημαντικές αλλαγές και οι συνήθεις βλάβες που προκύπτουν είναι απολύτως καλοήθεις, όπως απλά ινοαδενώματα, κύστεις, ινοκυστικές μεταβολές με μασταλγία και μαστίτιδες. Η εμφάνιση καρκίνου του μαστού σε ηλικίες κάτω των 30 σε γυναίκες με ελεύθερο οικογενειακό ιστορικό είναι σπάνια, ενώ οι βλάβες που χρειάζονται χειρουργική αντιμετώπιση είναι τα εξελισσόμενα πιθανά ινοαδενώματα, τα θηλώματα, οι ευμεγέθεις κύστεις και πιο σπάνια ο φυλλοειδής όγκος του μαστού ή άλλες ιδιαίτερες ιστολογικά βλάβες.
Οι νεαρές γυναίκες κάτω των 30 ετών, με ελεύθερο οικογενειακό ιστορικό, συστήνεται να ελέγχονται μια φορά το χρόνο μόνο με κλινική εξέταση και εφόσον υπάρχει κάποιο ψηλαφητό εύρημα να διενεργηθεί αρχικά ένα υπερηχογράφημα μαστών και στη συνέχεια καθοδήγηση από τον ειδικό μαστολόγο.
Στις νεαρές ηλικίες, η μαστογραφία δεν ενδείκνυται, λόγω της χαμηλής διαγνωστικής ευαισθησίας στους συνήθως πολύ πυκνούς νεανικούς μαστούς, και διενεργείται μόνο επί συγκεκριμένων ενδείξεων.
Επίσης σε γυναίκες με επιβεβαιωμένη παθογόνο μετάλλαξη, από τα 25 έτη και άνω, συστήνεται υπερηχογράφημα ανά εξάμηνο και ετήσια μαγνητική τομογραφία μαστών με κλινική εξέταση, στα πλαίσια του εντατικού προληπτικού ελέγχου.
Υπάρχει κίνδυνος από την ακτινοβολία της Μαστογραφίας?
Έχει αναφερθεί θεωρητικά ένας μικρός κίνδυνος καρκινογένεσης από την ακτινοβολία, κυρίως όταν πρόκειται για πολύ συχνά επαναλαμβανόμενες μαστογραφίες.
Όμως ο θεωρητικός κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου από την ακτινοβολία της ετήσιας μαστογραφίας έχει αποδειχθεί οτι είναι αμελητέος σε σχέση με τον αποδεδειγμένα πραγματικό κίνδυνο να χάσει τη ζωή της μια γυναίκα από μη έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του μαστού.
Άλλωστε, με τη σύγχρονη ψηφιακή μαστογραφία χορηγείται πολύ μικρότερη δόση ακτινοβολίας (κάτω του 50%). Mόνο σε περιπτώσεις εγκυμοσύνης, ο μαστολογικός έλεγχος δεν περιλαμβάνει τη μαστογραφία.
Σύμφωνα με τις επίσημες διεθνείς ογκολογικές οδηγίες για τον βασικό προληπτικό έλεγχο μαστών, συστήνεται από τα 40 έτη, ετήσια μαστογραφία, υπερηχογράφημα και κλινική εξέταση.
Έκανα μαστογραφία και υπερηχογράφημα και έχω φυσιολογικά ευρήματα. Γιατί χρειάζομαι Μαστολόγο?
Για την κλινική εξέταση και την συνεκτίμηση των απεικονιστικών ευρημάτων.
Είναι πλέον συχνά τα περιστατικά γυναικών με καρκίνο του μαστού, που παραμένει αδιάγνωστος, παρά το γεγονός ότι υποβάλλονται τακτικά σε απεικονιστικό έλεγχο.
Τα φυσιολογικά ευρήματα της απεικόνισης πρέπει να αντιστοιχούν σε φυσιολογικά ευρήματα και από την κλινική εξέταση. Η επισκόπηση του σχήματος των μαστών και του δέρματος της θηλαίας άλω και της θηλής, η πρόκληση των θηλών για έκκριμα, η ενδελεχής ψηλάφηση των μαστών και των μασχαλών, θα πρέπει να μην δίνουν την ένδειξη ότι κάτι «ξεφεύγει» από την απεικόνιση.
Η επικουρική άποψη του μαστολόγου επί της απεικόνισης είναι πάντα απαραίτητη.
Επίσης, εμφάνιση μορφωμάτων με απόλυτα καλοήθη χαρακτηριστικά στην απεικόνιση αλλά χωρίς συμφωνία με την εξέλιξή τους, την κλινική εξέταση και κυρίως την ηλικία, χρήζουν πάντα περαιτέρω διερεύνησης.
Τι είναι η «Μαστοπάθεια»;
Οι ινώδεις-ινοκυστικές μεταβολές (αναφέρονται και ως ινώδης-ινοκυστική μαστοπάθεια) είναι φυσιολογικό ιστολογικό εύρημα του μαζικού αδένα και περιγράφεται κλινικά και απεικονιστικά ως πάθηση κυρίως στις νεαρές γυναίκες, οι οποίες αναφέρουν άλγος και πολλές φορές ήπια διόγκωση και αίσθημα τάσης των μαστών, λόγω της ορμονικής διέγερσης από τα οιστρογόνα κυρίως κατά το δεύτερο ήμισυ του εμμηνορυσιακού κύκλου.
Τι είναι οι κύστεις του μαστού;
Οι απλές και οι επιπλεγμένες κύστεις είναι σύνηθες εύρημα κατά τον απεικονιστικό προληπτικό έλεγχο. Είναι καλοήθεις βλάβες και εμφανίζονται συνήθως κατά την αναπαραγωγική ηλικία. Συνήθως δεν χρήζουν αντιμετώπισης παρά μόνο όταν διατείνονται και προκαλούν πόνο. Χρήζουν ιστολογικής εξέτασης ή χειρουργικής βιοψίας όταν εμφανίζονται συμπαγή μορφώματα εντός αυτών (σύνθετες κύστεις) ή όταν υπάρχει παθολογική κυτταρολογική εξέταση του υγρού που περιέχουν.
Τι είναι το Ινοαδένωμα;
Είναι ένα απόλυτα καλοήθης ινοεπιθηλιακός όγκος, ο οποίος προέρχεται από τα λόβια του μαζικού αδένα και δημιουργείται κυρίως κατά την νεαρή ηλικία. Μπορεί να είναι ψηλαφητό, αλλά συνήθως είναι τυχαίο εύρημα κατά τους πρώτους απεικονιστικούς ελέγχους. Έχει ατρακτοειδές ή σφαιρικό σχήμα με ομαλά όρια και κατά την ψηλάφηση είναι ένας μαλακός ή υπόσκληρος, περιγεγραμμένος ευκίνητος όζος. Σε νεαρές γυναίκες συνήθως δεν χρήζει χειρουργικής αφαίρεσης παρά μόνο όταν αυξάνεται σε μέγεθος πάνω από τα 2-3 εκατοστά.
Επειδή συνήθως πρόκειται για ένα απεικονιστικό ή κλινικό εύρημα, και όχι ιστολογικό, πρέπει πάντα να γίνεται αξιολόγηση από Ειδικό Μαστολόγο, διότι υπάρχει η πιθανότητα να το υποδύονται μορφολογικά ο φυλλοειδής όγκος, σύνθετες βλάβες με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης κακοήθειας, ή ακόμα και το καρκίνωμα του μαστού, κυρίως σε ηλικίες άνω των 30 ετών.
Τι είναι τα θηλώματα του μαστού;
Πρόκειται για μικρούς καλοήθεις θηλόμορφους σχηματισμούς εντός των πόρων του μαστού. Εμφανίζονται σε νεαρές γυναίκες, συνήθως αναπτύσσονται σε κεντρικούς πόρους οπισθοθηλαία και μπορεί να προκαλούν ορώδες ή αιματηρό έκκριμα θηλής. Επί ενδείξεων συστήνεται η χειρουργική αφαίρεση διότι σε ένα μικρό ποσοστό μπορεί να αναπτυχθεί σε αυτά, το in situ ή ακόμα και το διηθητικό καρκίνωμα του μαστού.
Τι είναι οι μικροεπασβεστώσεις;
Οι μικροεπασβεστώσεις ή μικροαποτιτανώσεις είναι εναποθέσεις αλάτων ασβεστίου εντός των πόρων ή των λοβίων του μαστού. Είναι κυρίως μαστογραφικό εύρημα και συνήθως πρόκειται για διάσπαρτες μονήρεις ή επασβεστώσεις σε κύστεις, οι οποίες είναι χαμηλού ρίσκου συσχέτισης με κακοήθεια.
Όταν οι μικροεπασβεστώσεις σχηματίζουν ομάδες, έχουν ακανόνιστο σχήμα, κατανέμονται γραμμοειδώς εντός πόρου ή εμφανίζονται εντός ογκόμορφου σχηματισμού τότε, αναλόγως, ανήκουν στις ενδιάμεσου ή υψηλού ρίσκου για συσχέτιση με ανάπτυξη κακοήθειας και χρήζουν ιστολογικής ταυτοποίησης με χειρουργική βιοψία ή στερεοτακτική βιοψία δια αναρροφήσεως.
Τι είναι η κατάταξη BIRADS;
Το BIRADS ή BI-RADS (Breast Imaging Reporting & Data System) είναι μία κατάταξη των ευρημάτων των απεικονιστικών εξετάσεων του μαστού, που προκύπτει από το συνδυασμό των μορφολογικών τους χαρακτηριστικών. Η κλίμακα A-B-C-D περιγράφει την πυκνότητα των μαστών και την ευαισθησία της μαστογραφίας, ενώ η κλίμακα 0-1-2-3-4-5-6 αντιστοιχεί στην πιθανότητα τα απεικονιστικά ευρήματα να σχετίζονται με κακοήθεια και έχει την κυριότερη κλινική σημασία.
Αναλυτικά:
BI-RADS 0: Μη επαρκής αξιολόγηση των ευρημάτων
BI-RADS 1/2: Καλοήθη ευρήματα
BI-RADS 3: Πιθανώς καλοήθη ευρήματα πάνω από 98%
BI-RADS 4a: Πιθανότητα κακοήθειας από 2% έως 10%
BI-RADS 4b: Πιθανότητα κακοήθειας από 10% έως 50%
BI-RADS 4c: Πιθανότητα κακοήθειας από 50% έως 95%
BI-RADS 5: Πιθανότητα κακοήθειας πάνω από 95%
BI-RADS 6: Ύπαρξη κακοήθειας επιβεβαιωμένη ιστολογικά
Τα ευρήματα BIRADS 4 και 5 συνήθως χρήζουν άμεσα ιστολογικής ταυτοποίησης.
Σημειώνεται πάντως ότι η κατάταξη BI-RADS είναι απεικονιστική εκτίμηση και όχι διάγνωση. Την απόφαση για τον τρόπο διερεύνησης ή παρακολούθησης των ευρημάτων έχει ο κλινικός Ειδικός Μαστολόγος. Επίσης, εμφάνιση μορφωμάτων με καλοήθη χαρακτηριστικά στην απεικόνιση (BIRADS 1-2-3) αλλά χωρίς συμφωνία με την εξέλιξή τους, την κλινική εξέταση και κυρίως την ηλικία, χρήζουν πάντα περαιτέρω διερεύνησης.
